Ogólnie mówiąc opieka nieformalna to wsparcie świadczone na co dzień osobie niesamodzielnej przez członka rodziny lub inną osobę z otoczenia, która nie otrzymuje za to wynagrodzenia.

Projekt Ustawy o opiece długoterminowej

Sejm uchwalił w dniu 11 czerwca 2026r. Ustawy o opiece długoterminowej i tam definiuje opiekę nieformalną jako systematyczne wsparcie w codziennym funkcjonowaniu lub w realizacji zaleceń terapeutycznych, świadczone przez opiekuna nieformalnego na rzecz osoby wymagającej takiego wsparcia.

W rozumieniu ww. ustawy opiekun nieformalny jest osobą sprawującą opiekę nieformalną, niepobierającą, z wyjątkiem rodziców zastępczych, wynagrodzenia z tytułu sprawowanej opieki, w tym osobą bliską, osobą sprawującą rodzinną pieczę zastępczą lub inną
osobą niezobowiązaną do wsparcia w związku z wykonywanym zawodem. 

A może bardziej nieoficjalna definicja

Można opisać opiekę nieformalną również jako regularne, trwałe, fizyczne i/lub emocjonalne wsparcie oraz asystę w codziennych czynnościach, świadczone w domu osoby niesamodzielnej przez nieformalnego opiekuna [1]. 

I opiekun nieformalny jako osoba pełnoletnia, niebędąca zawodowym opiekunem medycznym, która zwykle jest członkiem rodziny, sąsiadem lub przyjacielem i nie pobiera wynagrodzenia za opiekę [1].

Jaką mamy w Polsce skalę opieki nieformalnej

Miejsce udzielenia wsparcia

Mniej więcej 10% osób wymagających opieki przebywa w placówkach stacjonarnych. To oznacza, że 90% opieki odbywa się w środowisku domowym. Osoby wymagające opieki są w przeważającej mierze wspierane przez bliskich, i to w dużej mierze bez profesjonalnej pomocy opiekuńczej.

Opiekunowie rodzinni mają średnio od 45 do 65 lat i większość z nich to kobiety. Stopień obciążenia zależy w pierwszej kolejności od tego, czy opiekun nieformalny opiekuje się bliską osobą u siebie w domu czy w oddalonym innym gospodarstwie domowym.

© Vitaly Gariev - unsplash.com

Opieka w ramach własnego gospodarstwa domowego dotyczy sytuacji, w której opiekun nieformalny mieszka pod jednym dachem z osobą zależną - np. dorosłe dziecko opiekuje się mieszkającym z nim rodzicem, małżonek opiekuje się partnerem z chorobą przewlekłą, albo rodzic opiekuje się niepełnosprawnym dzieckiem.

Opieka poza gospodarstwem domowym obejmuje sytuacje, gdy opiekun nieformalny mieszka osobno i dojeżdża, aby pomagać rodzicowi, teściowi, dziadkowi lub innemu bliskiemu (w tym również przyjacielowi i znajomemu).

Zdefiniowanie tych dwóch sytuacji jest ważne, ponieważ rodzaj obciążeń, czas i koszty mogą się znacznie różnić. 

Opieka nieformalna we własnym gospodarstwie domowym

Opiekunowie mieszkający z podopiecznym są zazwyczaj zaangażowani w opiekę 24 godziny na dobę przez 7 dni w tygodniu. Taka codzienna pomoc obejmuje oprócz wsparcia emocjonalnego czynności zarówno przy higienie osobistej jak i przy odżywianiu, podawaniu leków i dotyczy ogólnie mówiąc również ciągłego dbania o dobrostan bliskiej osoby.

Opieka nieformalna w innym gospodarstwie domowym

Kiedy opieka jest świadczona w innym gospodarstwie, opiekun często łączy dojazdy z pracą zawodową i własną rodziną. Może spędzać kilka godzin dziennie lub tygodniowo u osób wymagających opieki, pomagając w zakupach, sprzątaniu, gotowaniu, przygotowaniu leków czy towarzyszeniu do lekarza.

Niewidoczność pracy opiekunów nieformalnych

Praca opiekuńcza jest do tej pory w dużej mierze traktowana jako sprawa prywatna. Wsparcie ze strony państwa dotyczy udzielenia wybranych świadczeń, które pomagają opiekunom nieformalnym tylko w ograniczony sposób, zwłaszcza jeżeli oni poza opieką są aktywni zawodowo.

Większość pracodawców jeszcze nie odkryła pracowników-opiekunów jako grupy załogi, którą w czasach niedoboru specjalistów i ogólnie braku rąk do pracy warto wspierać. Więc mamy bardzo wielu opiekunów nieformalnych, którzy jako „największa służba opiekuńcza w Polsce” codziennie wykonują swoje czynności opiekuńcze (prawie) niewidocznie dla reszty społeczeństwa.

Ponadto większość rozwiązań w zakresie work-life balance koncentruje się w Polsce na opiece nad dziećmi, a nie nad osobami starszymi. W efekcie opiekunowie dorosłych pozostają także niewidoczni w programach HR i w debacie publicznej. 

Podsumowanie

Aktualny stan opieki nieformalnej w Polsce jest wyzwaniem zarówno dla rodzin, jak i dla systemu opieki społecznej oraz rynku pracy. Miliony osób poświęcają czas i energię na opiekę nad bliskimi, co często wpływa na ich zdrowie, finanse i karierę zawodową.

Niewidoczność opiekunów nieformalnych i ograniczone wsparcie instytucjonalne sprawiają, że problem jest niedostatecznie dostrzegany. Jednocześnie starzenie społeczeństwa i wzrost liczby osób wymagających opieki zapowiadają, że wyzwanie będzie narastać.

Państwo i pracodawcy powinni już dzisiaj lepiej rozumieć skalę zjawiska i rozwijać rozwiązania umożliwiające łączenie pracy z opieką nad osobami zależnymi.

Źródła: