Szukam w Europie rozwiązań, które mogą stanowić inspirację dla polskich pracodawców
Przykład: godzenie pracy z opieką nad bliskimi w Niemczech
Gdy bliska osoba zaczyna potrzebować opieki, zmienia się także codzienność pracownika. Czasem potrzebuje on kilku dni, żeby zorganizować pomoc. Innym razem konieczna staje się dłuższa przerwa w pracy albo ograniczenie jej wymiaru.
Niemiecki system przewiduje rozwiązania na każdą z tych sytuacji. Daje pracownikom czas na opiekę i chroni ich zatrudnienie. Nie zapewnia jednak pełnego zastąpienia utraconych zarobków. Dlatego duże znaczenie ma również wsparcie oferowane przez samą firmę.
Jeśli zastanawiasz się, jak pomóc pracownikom łączyć pracę z opieką nad bliskimi, warto przyjrzeć się niemieckim rozwiązaniom. Pokazują one zarówno możliwości wsparcia, jak i jego ograniczenia.
Na czym opiera się niemiecki system
Najważniejsze zasady wynikają z dwóch ustaw: ustawa o czasie na opiekę (Pflegezeitgesetz - PflegeZG) i ustawa o łączeniu pracy z długoterminową opieką nad bliskimi (Familienpflegezeitgesetz - FPfZG). Uzupełnia je system ubezpieczenia pielęgnacyjnego, uregulowany w księdze XI niemieckiego kodeksu socjalnego (SGB XI).
Dla pracownika znaczenie mają trzy odrębne kwestie: czy może czasowo przerwać pracę lub zmniejszyć jej wymiar, z czego będzie się w tym czasie utrzymywać oraz jak zorganizuje i sfinansuje opiekę. Prawo do przerwy w pracy nie oznacza automatycznie prawa do wynagrodzenia za ten okres.
Prawo do przerwy lub ograniczenia wymiaru pracy w związku z opieką nad bliskim w domu dotyczy osób z określonego w ustawie kręgu rodziny i partnerów. Są to między innymi rodzice, teściowie, ojczym i macocha, dziadkowie, małżonkowie, partnerzy w zarejestrowanym związku, osoby pozostające we wspólnym pożyciu, rodzeństwo, dzieci i wnuki. Sama przyjaźń czy relacja sąsiedzka nie wystarcza.
© Grafika wygenerowana przez AI.
Do 10 dni roboczych na zorganizowanie pilnej opieki
Gdy nagle pojawia się potrzeba opieki nad bliskim, pracownik może pozostać poza pracą przez maksymalnie 10 dni roboczych.
Ten czas ma umożliwić zorganizowanie odpowiedniej pomocy albo tymczasowe zapewnienie opieki.
Uprawnienie to przysługuje niezależnie od wielkości pracodawcy. Bliski nie musi mieć jeszcze formalnie ustalonego stopnia potrzeby opieki, określanego w Niemczech jako Pflegegrad. Muszą jednak istnieć podstawy, by przewidywać, że spełnia ustawowe warunki uznania go za osobę wymagającą opieki.
Pracownik powinien niezwłocznie poinformować pracodawcę o nieobecności i jej przewidywanym czasie. Jeżeli spełnia warunki skorzystania z tego uprawnienia, nie potrzebuje zgody pracodawcy. Na jego żądanie musi jednak przedstawić zaświadczenie potwierdzające potrzebę opieki oraz konieczność podjęcia określonych działań. Od 1 stycznia 2026 r. takie zaświadczenie może wystawić również osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje pielęgniarskie lub opiekuńcze (Pflegefachperson). Nie musi więc ono pochodzić od lekarza.
Sama ustawa PflegeZG nie zobowiązuje pracodawcy do wypłaty wynagrodzenia za te dni. Taki obowiązek może wynikać na przykład z umowy o pracę lub układu zbiorowego. Jeżeli pracownik nie ma prawa do zachowania wynagrodzenia na innej podstawie, wsparciem może być Pflegeunterstützungsgeld, czyli świadczenie dla osoby organizującej lub zapewniającej opiekę.
Wniosek należy złożyć w kasie ubezpieczenia pielęgnacyjnego (Pflegekasse) albo u prywatnego ubezpieczyciela bliskiej osoby.
Czas na opiekę (Pflegezeit): do 6 miesięcy przerwy lub pracy w mniejszym wymiarze
Jeżeli opieka w domu wymaga dłuższego zaangażowania, pracownik może skorzystać z Czasu na opiekę (Pflegezeit). Rozwiązanie to pozwala całkowicie przerwać pracę albo zmniejszyć jej wymiar na maksymalnie 6 miesięcy w związku z opieką nad daną bliską osobą.
Co do zasady wystarczy, że ma ona ustalony Pflegegrad 1, czyli najmniejszy stopnień potrzeby opieki. Potrzebę opieki należy potwierdzić zaświadczeniem z kasy ubezpieczenia pielęgnacyjnego lub dokumentem niemieckiej służby medycznej potwierdzającym ustalony stopień potrzeby opieki.
Ustawowe prawo do Pflegezeit przysługuje u pracodawców zatrudniających zwykle więcej niż 15 osób. Liczy się zatrudnienie u całego pracodawcy, a nie tylko w jednym zakładzie. Do tej liczby co do zasady wlicza się również osoby zatrudnione w celu nauki zawodu.
Jak zgłosić Pflegezeit?
Pracownik musi zgłosić zamiar skorzystania z Pflegezeit najpóźniej 10 dni roboczych przed rozpoczęciem.
W mniejszej firmie Pflegezeit również jest możliwa, ale wymaga porozumienia. Pracownik może złożyć wniosek, a pracodawca ma 4 tygodnie na odpowiedź i musi uzasadnić ewentualną odmowę. Sam wniosek nie zobowiązuje jednak pracodawcy do zgody.
Za czas, w którym pracownik nie pracuje, co do zasady nie otrzymuje wynagrodzenia. Jeśli jedynie ogranicza wymiar pracy, zachowuje wynagrodzenie za wykonywaną pracę. Część utraconych dochodów może pomóc uzupełnić nieoprocentowana pożyczka państwowa. Trzeba ją jednak co do zasady spłacić.
© Obraz wygenerowany przez AI
Familienpflegezeit: do 24 miesięcy pracy w mniejszym wymiarze podczas opieki nad bliskim
Gdy opieka nad bliskim w domu wymaga dłuższego wsparcia, pracownik może skorzystać z Łączenia pracy z długoterminową opieką nad bliskim (Familienpflegezeit). Pozwala ona zmniejszyć wymiar pracy na maksymalnie 24 miesiące, co do zasady pod warunkiem, że bliski ma ustalony co najmniej Pflegegrad 1.
Pracownik musi nadal pracować przynajmniej 15 godzin tygodniowo. Jeżeli liczba godzin zmienia się w poszczególnych tygodniach, można przyjąć średnią z okresu nie dłuższego niż rok.
Ustawowe prawo do tego rozwiązania przysługuje u pracodawców zatrudniających zwykle więcej niż 25 osób. Przy tym progu nie uwzględnia się osób zatrudnionych w celu nauki zawodu. Zamiar skorzystania z Familienpflegezeit trzeba co do zasady zgłosić co najmniej 8 tygodni wcześniej, w formie tekstowej.
U mniejszych pracodawców można wystąpić o dobrowolne porozumienie. Również tutaj pracodawca ma 4 tygodnie na odpowiedź, a odmowę musi uzasadnić.
Czy można połączyć Pflegezeit i Familienpflegezeit?
Pflegezeit i Familienpflegezeit mogą łącznie trwać najwyżej 24 miesiące w związku z opieką nad daną bliską osobą. Nie można więc połączyć 6 miesięcy pierwszej przerwy z kolejnymi 24 miesiącami pracy w mniejszym wymiarze. Przy korzystaniu z obu rozwiązań okresy te powinny co do zasady następować bezpośrednio po sobie.
Pracownik otrzymuje wynagrodzenie za pracę, którą nadal wykonuje. Pracodawca co do zasady nie wyrównuje zarobków utraconych wskutek ograniczenia godzin. Możliwe jest natomiast uzyskanie nieoprocentowanej pożyczki z Federalnego Urzędu ds. Rodziny i Zadań Społeczeństwa Obywatelskiego (BAFzA).
Do 3 miesięcy na towarzyszenie bliskiemu w ostatnim okresie życia
Niemieckie przepisy przewidują także możliwość całkowitego przerwania pracy lub ograniczenia jej wymiaru, aby towarzyszyć bliskiej osobie w ostatnim okresie życia. Takie uprawnienie obejmuje maksymalnie 3 miesiące na daną osobę.
Bliski nie musi mieć ustalonego stopnia potrzeby opieki, a pomoc nie musi odbywać się w domu. Potrzebne jest jednak zaświadczenie lekarskie potwierdzające ustawowe warunki: postępującą, nieuleczalną chorobę w bardzo zaawansowanym stadium, konieczność leczenia paliatywnego oraz przewidywany czas życia wynoszący tygodnie lub kilka miesięcy.
Ustawowe prawo przysługuje u pracodawców zatrudniających więcej niż 15 osób.
W mniejszych firmach można zawrzeć porozumienie na opisanych wcześniej zasadach.
Zamiar skorzystania z tej możliwości trzeba co do zasady zgłosić w formie tekstowej 10 dni roboczych wcześniej. Przerwa jest zasadniczo bezpłatna, ale można ubiegać się o wsparcie w postaci pożyczki.
Ochrona zatrudnienia i wsparcie w ubezpieczeniach społecznych
Pracownik korzystający z ustawowych uprawnień związanych z opieką jest objęty szczególną ochroną przed zwolnieniem. Co do zasady działa ona od zgłoszenia zamiaru skorzystania z uprawnienia, najwcześniej 12 tygodni przed planowanym rozpoczęciem. Trwa przez cały okres przerwy lub pracy w mniejszym wymiarze. Pracodawca może wtedy rozwiązać umowę tylko w szczególnych przypadkach, po uzyskaniu zgody właściwego urzędu.
Jeżeli przerwę lub ograniczenie wymiaru pracy uzgodniono dobrowolnie u pracodawcy, który nie osiąga ustawowego progu zatrudnienia, ta szczególna ochrona zaczyna działać dopiero z chwilą rozpoczęcia korzystania z uzgodnionego rozwiązania.
Wsparcie w opłacaniu składek emerytalnych
Opiekun może również uzyskać wsparcie w opłacaniu składek emerytalnych z systemu ubezpieczenia pielęgnacyjnego. Dotyczy to osób, które spełniają między innymi następujące warunki:
Konieczne jest także spełnienie pozostałych warunków ustawowych. W zależności od sytuacji dostępna może być ponadto ochrona w ramach ubezpieczenia wypadkowego i ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, a podczas Pflegezeit również dopłaty do ubezpieczenia zdrowotnego i pielęgnacyjnego.
Wsparcie ze strony firmy w codziennym godzeniu pracy z opieką
Przepisy określają uprawnienia pracownika. O tym, jak łatwo będzie z nich skorzystać i jak firma poradzi sobie z jego zmienioną dyspozycyjnością, decyduje również codzienna organizacja pracy.
Pierwszy kontakt w sprawach opieki
Jednym z niemieckich rozwiązań są Pflegelotsen, czyli firmowy osoby pierwszego kontaktu ds. opieki, do których pracownik może zwrócić się po pierwsze wskazówki w sprawach opieki.
Wyjaśniają możliwości dostępne w firmie i pomagają dotrzeć do kas ubezpieczenia pielęgnacyjnego, punktów wsparcia oraz wyspecjalizowanych poradni.
Taka osoba nie zastępuje kompleksowego doradztwa opiekuńczego, konsultacji medycznej ani indywidualnej porady prawnej. Jej zadaniem jest pomóc pracownikowi zorientować się w sytuacji i znaleźć odpowiednie wsparcie.
Rozwijanie tej roli jest wspierane między innymi w ramach niemieckiej Narodowej Strategii na rzecz Osób z Demencją. Nie ma jednak powszechnego ustawowego obowiązku wyznaczania takiej osoby w firmie.
© Obraz wygenerowany przez AI
Rozwiązania dopasowane do pracy i sytuacji opiekuna
Niemieccy pracodawcy wspierają pracowników opiekujących się bliskimi między innymi poprzez:
© Grafika wygenerowana przez AI.
Ustawy dotyczące godzenia pracy z opieką nie dają ogólnego prawa do pracy z domu. Firma może natomiast zaoferować dodatkowe płatne dni wolne, dostęp do zewnętrznego doradztwa, sieci wsparcia pracowników czy dopłaty do wybranych usług odciążających opiekunów. Są to możliwości kształtowania warunków pracy i wsparcia, a nie powszechne obowiązki wynikające z tych ustaw.
Czy w Twojej firmie są już rozwiązania ułatwiające łączenie pracy z opieką?
Jeśli chcesz, aby takie rozwiązania działały w Twojej firmie, zadbaj o możliwość poufnej rozmowy, przygotowanie menedżerów i prosty sposób uzgadniania indywidualnego wsparcia. Pracownik powinien wiedzieć, do kogo się zwrócić i jakich dalszych kroków może się spodziewać.
Zewnętrzny specjalista może pomóc rodzinie zorganizować opiekę w domu. Ustalenie czasu pracy, zadań, zastępstw i zasad powrotu do pracy pozostaje jednak zadaniem pracodawcy.
© Obraz wygenerowany przez AI
Co z niemieckich doświadczeń może wynieść Twoja firma
Mocną stroną niemieckiego systemu jest możliwość dopasowania przerwy lub ograniczenia wymiaru pracy do różnych sytuacji opiekuńczych. Pracownik może zyskać czas na opiekę, zachowując ochronę zatrudnienia i dostęp do określonych świadczeń oraz zabezpieczenia społecznego. Przeszkolona osoba kontaktowa w firmie i jasno uzgodnione zasady organizacji pracy ułatwiają korzystanie z tych możliwości.
Największym ograniczeniem pozostaje utrata części dochodów podczas dłuższej opieki. Nieoprocentowana pożyczka może pomóc przejściowo, ale nie rozwiązuje tego problemu na stałe. Dotychczas korzystano z niej bardzo rzadko. Dostęp do poszczególnych uprawnień ograniczają również progi zatrudnienia, różne terminy zgłoszeń oraz ustawowe definicje bliskiej osoby i potrzeby opieki.
Dla Twojej firmy płynie stąd praktyczny wniosek: wsparcie pracownika warto planować razem z organizacją jego pracy i z uwzględnieniem sytuacji finansowej. Przewidywalny grafik, przygotowany przełożony i jasne zasady zastępstw mogą pomóc mu korzystać z dostępnych rozwiązań i nadal pracować w Twoim zespole.